Anadolu Selçuklu Dönemi Türk Minyatür Sanatı

 

 

 

Anadolu’da beylikler ve zengin sınıfın oluşturduğu ve Mevlana müritlerinin desteğinde oluşan sanat merkezlerinde kitap resim sanatına önem verilmiştir. 12. ve 13.yy. arasında Artuklu emirlerin resim sanatına destek verdikleri eserlerden anlaşılmaktadır. Dönemin merkezi Diyarbakır olarak şehirde yaklaşık 140.000 cilt kitap olduğu bilinmektedir. 9.yy.dan başlayan eserlerin önemli olanlarını şöyle sıralayabiliriz. 

SANAT MERKEZLERİ

Konya
Musul
Bağdat
Diyarbakır
Rey
Kaşan
Beyşehir gölü civarı (Kubad-ı Abad Sarayı Çinileri)
 

DÖNEMİN YAZMA MİNYATÜR ESERLERİNDEN ÖNEMLİLERİ

Kitabın Adı Dönemi Yazarı Metni
Suvar el-Kevakib el Sabita 10.yy. El-Sufi Astronomi
AlmagestSK.Fatih 3422 1135/Mardin Batlamyus Yıldızlar ve Burçlar
Kitab-ül El- HaşaişT.S.M.A. 2127 1152-76/Silvan Meyyafarikin Botanik Medica
El-Hiyel el-hendesiyeT.S.M.A.3472 1206/Diyarbakır Ebu’l-izz el-Cezeri Otomasyonlar
Hariri’nin Makamat’ıPBN.A.3929 13.yy./Diyarbakır1054-1122 Osman ibn Muhammed 50 Hikaye
Varka ve GülşahT.S.M.H.841 1220/Konya Abdülmümin b. Muham. el-Hoy. Aşkın hazin öyküsü
Kelile ve DimnePBN.A.3465 /TKS.H 363 İ.S.4.yy/Hindistan Bidbay(Beydeba) Hayvan Masalları
Kitab el-Baytara 15.yy. önce Baytarlık
Kitab el-Agani 13.yy. Şarkılar Kitabı
Kitab-ı Tıryak 12.yy. Hekimlik

 

Yukarda belirttiğimiz gibi , Anadolu Selçuk minyatürlerinin varlığı bilinmektedir. Bugüne kalan örnekler yeteri kadar az olması bile bunların devrin minyatür üslubuna uyduğu ve genel Selçuklu döneminin bir parçası olduğu şüphesizdir.

14.yy. Anadolu Beylikler döneminde, minyatür eserler konusunda araştırmacılar hiçbir bilgiye sahip olunmadığını yazmaktadırlar. Ancak 15.yy.dan itibaren Osmanlı minyatürleri hakkında pek çok bilgiye sahibiz ve tanımaktayız. Çok zengin Osmanlı minyatürlerin  büyük bir bölümünde arşivlerde yer almadığına ve yok olup gittiğine inanmak istemiyorum.

 

Dönemin önemli üç kitap minyatürlerinden örnekler  ;

1-Varka ve Gülşah mesnevisi (Hazine841)

Aslında 7.yüzyılda yaşamış bir Arap şairinin, Urva ibn Hizam’ın,hikayesine dayanan bu eser 11.yüzyılda  Ayyuki  tarafından Farsça yazılıp Gazne’li  Sultan Mahmud’a takdim edilmiştir.

Bir takım entrikalardan ve iç içe geçme olaylardan meydana gelen bu acıklı aşk hikayesi İslam sanatındaki resimli nadir aşk konulu eserlerdendir. Topkapı Sarayı Müzesindeki nüsha 70 yaprak olup 71 minyatür ihtiva eder.

Varka ve Gülşah albümünden,Şam hükümdarının (ortada) Varka ve Gülşah’la saray bahçesinde konuşmaları. 13.yy. başı (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine 841.s.57b)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Varka ve Gülşah albümünden , Şam hükümdarının ve Gülşah’ın Şam’ı terk eden Varka’yı (atlı) uğurlamaları 13.yy. başı (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine 841.s.62a)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Varka ve Gülşah albümünden, zengin ağaç motifleri arasında Varka ve Gülşah birbirlerine sarılmış olarak veda etmektedirler. 13.yy. başı (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine 841.s.33v)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-El-Hıyel el-Hendesiye

12. yüzyılın ikinci yarısında Artuklular’ın hizmetine giren mühendis Ebu’l -izz el – Cezeri,Diyarbakırlı emir Mahmud b.Muhammed b.Karaaslan’ın isteği üzerine teknik buluşlarını  el-Hıyel el-Hendesiye isimli kitapta toplar. El-Cezeri temeli Arşimet ve sonrası bilginlerin buluşlarına dayanan eserinde suyun ve dişlilerin hareketiyle çalışan aletleri anlatır. Aletlerin bütününün ve parçalarının ayrıntılı tasarımlarını renklendirerek çizer. İçinde otomatik çalışan saatlerin,otomatik hareket eden insan ve hayvanların fıskiyeli havuzların ve benzeri aletlerden oluşan tasarımlar bulunmaktadır. Bu eserin bilinen ilk kopyaları 1205-06 tarihindendir. Çizimler Selçuklu üslubu içermektedir.

(İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine A.3472,H.414)

El-Cezeri’nin Kitab fi Marifet el-Hıyal el-Hendesiye (Otomata)

İçki sunan ibrikli otomatik köle (1206, Diyarbakır) (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine A.3472,H.414,Ahmed III,s.121b) 

 

El-Cezeri’nin Kitab fi Marifet el-Hıyal el-Hendesiye (Otomata)

Tavus kuşu ağzından içki akıtan otomatik musluk (1206, Diyarbakır) (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine A.3472,H.414,Ahmed III,s.136a)

 

 

 

 

 

 

 

 

El-Cezeri’nin Kitab fi Marifet el-Hıyal el-Hendesiye (Otomata)

Otomatik çalgılı saat tasviri  (1206, Diyarbakır) (İstanbul Topkapı Müzesi Kitaplığı Hazine A.3472,H.414,Ahmed III,s.88b)

 

3-Kelile-i Dimne

Kelile ve Dimne M.Ö. 1 yüzyıl civarında yaşadığı sanılan Beydaba tarafından yazılmıştır. Fabl  tarzında hikâyelerden oluşan öğretici ve eğitici bir eserdir.

Beydaba’nın yaşadığı zaman hakkında birçok farklı görüşler bulunmakla beraber, kitabın Depşelem isimli bir Hint  hükümdarı zamanında yazıldığı sanılmaktadır.  Eserin hükümdara sunulduğu ve hükümdara bir tür tavsiye ve nasihat niteliğinde olduğu öne sürülmüştür. Fabl türünün ilk ve en önemli örneklerinden olan Kelile ve Dimne`deki  hikâyeler siyasetten erdeme kadar birçok farklı konuyu ele almıştır. Eser adını ilk bölümündeki bir hikâyenin kahramanı olan iki çakaldan almıştır; “doğrunun ve dürüstlüğün” simgesi “Kelile” ile “yanlışın ve yalanın” simgesi “Dimne“dir.

 

a)15.yy. Pers el yazması (Aslan ile Tilki)

b)14.yy. Suriye el yazması1300-1325 civarı (Baykuşlaş ve Kargalar)

c)15.yy. BİK. Hüseyin Çelebi,763,y.61b. 1495 Aslanla boğa mücadelesi

d)15.yy. Filler ve tavşanlar.

 

KAYNAKÇALAR

Tanındı Z.” Türk Minyatür Sanatı” 1996

Öney G.   “ Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El sanatları”1992

İnal G. “Türk Minyatür Sanatı/Başlangıcından Osmanlılara Kadar”1995

Wikipedia .org özgür ansiklopedi “Kelile-i Dimne”

 

Murat Selamet